Тры трагедыі Докшыцкага краю: месцы, дзе памяць не змаўкае

У Докшыцкім раёне, сярод маляўнічых лясоў і азёр, ёсць месцы, якія не пакідаюць абыякавым ніводнага наведвальніка. Гэта не турыстычныя славутасці ў звыклым сэнсе слова — сюды прыезджаюць не дзеля прыгожых відаў. Сюды прыезджаюць, каб памятаць. Каб зразумець, якой цаной дастаўся мір. І каб пакланіцца тым, чые жыцці абабрала вайна.

Тры месцы — старыя яўрэйскія могілкі ў цэнтры Докшыц, мемарыял на месцы спаленай вёскі Азарцы і мемарыяльны комплекс «Ходараўка» — захоўваюць памяць пра тысячы нявінных ахвяр. У кожнага з іх свая гісторыя. Аб'ядноўвае іх адно: тут ніколі не павінна быць ціха. Памяць павінна гучаць.

Яўрэйскія могілкі ў Докшыцах: чатыры сотні гадоў гісторыі ў адным квадраце

У самым цэнтры сучаснага горада, сярод жылых дамоў і гарадскога парку, ёсць невялікі абгароджаны ўчастак. З боку ён падобны на акуратны сквер: роўныя дарожкі, дагледжаныя газоны, роўныя шэрагі каменных пліт. Але гэта не сквер. Гэта адны з найстарэйшых яўрэйскіх могілак Беларусі, якія памятаюць часы, калі Докшыцы былі амаль цалкам яўрэйскім мястэчкам.

Калі мястэчка гаварыла на ідыш

Гісторыя яўрэйскай абшчыны Докшыц налічвае не адно стагоддзе. У 1766 годзе тут пражывала 210 яўрэяў. Да 1897 года іх колькасць вырасла да 2762 чалавек — гэта складала амаль 76 адсоткаў усяго насельніцтва горада. У мястэчку працавалі чатыры сінагогі, кіпеў гандаль, гучала прамова на ідыш і іўрыце. Яўрэйскія могілкі былі не проста месцам пахавання — яны былі часткай жывога гарадскога жыцця.

Другая сусветная вайна знішчыла гэтае жыццё. Вясной 1942 года гітлераўцы ліквідавалі докшыцкае гета. Амаль тры тысячы яўрэяў былі расстраляны — на ўскраіне горада, каля сцен сінагогі, на тэрыторыі саміх могілак. Абшчына перастала існаваць.

Як памяць ператварылі ў парк

Доўгія дзесяцігоддзі могілкі заставаліся ў заняпадзе. Магільныя пліты падалі і ўрасталі ў зямлю. Мясцовыя ўлады не ведалі, што рабіць з гэтай тэрыторыяй — занадта вялікі кавалак зямлі ў цэнтры горада ляжаў мёртвым грузам.

У канцы 2000-х гадоў знайшлі рашэнне. Па ініцыятыве старшыні райвыканкама і на сродкі яўрэйскай дыяспары з розных краін свету могілкі добраўпарадкавалі. Старыя надмагіллі паднялі, усталявалі роўнымі шэрагамі. Тэрыторыю агарадзілі, праклалі дарожкі, разбілі газоны. З боку атрымалася прыгожа. Але з пункту гледжання яўрэйскай традыцыі і гістарычнай памяці — неадназначна.

Па іўдзейскіх законах, любыя пахаванні недатыкальныя. Але тут было праведзена шмат работ, якія ідуць насуперак традыцыям. Таму гісторыкі кажуць прама: могілак больш няма. Ёсць лапідарый — месца захоўвання магільных пліт, якія ператварылі ў элемент ландшафтнага дызайну.

Што бачаць наведвальнікі сёння

Тым не менш, на фоне тысяч закінутых яўрэйскіх могілак па ўсёй Беларусі, Докшыцы выглядаюць выключэннем. Тэрыторыя дагледжана. Ля ўваходу — хвіртка з металічнай зоркай Давіда. Унутры — чорная гранітная пліта з надпісам на іўрыце і беларускай мове. На ёй прама сказана: большасць расстраляных тут у гады вайны склалі яўрэі.

Цяпер у Докшыцах жывуць усяго тры чалавекі іўдзейскага веравызнання. Але на могілкі рэгулярна прыезджаюць нашчадкі тых, чые продкі тут пахаваны — з ЗША, Ізраіля, Паўднёвай Афрыкі. Яны прывозяць з сабой маленькія каменьчыкі і кладуць іх на надмагіллі — так яўрэйская традыцыя вяліць абазначаць, што за магілай даглядаюць.

Азарцы: вёска, якой больш няма

У жніўні 1943 года карная аперацыя «Котбус» дакацілася да невялікай беларускай вёсачкі Азарцы. У ёй было ўсяго 17 двароў. Мірнае жыццё — без зброі, без партызан, без пагрозы для захопнікаў.

Але фашыстам не патрэбны былі апраўданні. 27 жыхароў вёскі забілі на месцы. Чацвярых — жанчын, старых, дзяцей — кінулі жыўцом у палаючыя хаты. Вёска згарэла датла.

Вёскі-прывіды

Азарцы не адрадзіліся пасля вайны. Не з-за таго, што не хапіла сіл ці сродкаў. А таму што някога было вяртаць. Усе, хто там жыў, загінулі.

Азарцы падзялілі лёс яшчэ двух вёсак Докшыцкага раёна — Шунеўкі і Залатух. Іх таксама спалілі разам з жыхарамі, і яны таксама не паўсталі з попелу. Але помнік паставілі толькі ў Шунеўцы. Азарцы доўгія гады заставаліся без якога-небудзь знака, што тут некалі кіпела жыццё.

Сімвал на скрыжаванні

Сёння на месцы Азарцаў усталяваны мемарыяльны знак. Сюды прыходзяць мясцовыя жыхары і госці раёна, каб успомніць 52 чалавекі, якія жылі ў гэтай вёсцы да вайны. Чацвярых, кінутых у агонь. І 27 забітых.

Мемарыял сціплы, без пафосных фігур і высокіх слоў. Але, напэўна, у гэтым і ёсць яго сіла — ён не спрабуе ўразіць. Ён проста нагадвае: вёска Азарцы была. І людзей гэтых звалі не «мірныя грамадзяне», а па імёнах.

Ходараўка: трагедыя, пабудаваная на трох мовах

У адрозненне ад двух папярэдніх месцаў, мемарыял «Ходараўка» не пакідае месца для сумненняў. Гэта еўрапейскі помнік. Пабудаваны па еўрапейскіх стандартах. І аплачаны еўрапейскімі грашыма.

Італьянскі след

У 1992 годзе, праз год пасля распаду СССР, у беларускай глыбінцы адбылося нечаканае: урачыста адкрылі мемарыял, пабудаваны на сродкі італьянскага боку. У цырымоніі ўдзельнічала італьянская дэлегацыя на чале з консулам. Гэта былі не проста дыпламатычныя жэсты — гэта была асабістая боль.

У 1943 годзе Італія выйшла з гітлераўскай кааліцыі. Немцы, не доўга думаючы, раззброілі ўчарашніх саюзнікаў, якія абслугоўвалі аэрадром каля вёскі Сітцы, і кінулі іх у канцлагер «Лібораўшчына». Вясной 1944 года, калі фронт набліжаўся, лагерь ліквідавалі. 200 італьянскіх ваеннапалонных расстралялі ля фальварка Ходараўка — разам з 600 мірнымі жыхарамі, схапленымі падчас карных аперацый супраць партызан.

Архітэктура смутку

Мемарыял прадуманы да драбніц. Цэнтральны ўваход выкананы ў форме каталіцкага крыжа — даніна памяці

італьянцам, якія загінулі на чужой зямлі. Побач — даты: 1944 і 1992, дзяржаўныя сцягі Беларусі і Італіі.

Сцежка вядзе ў бярозавую рошчу. Па абодва бакі ад яе — 12 жаночых фігур са схіленымі галовамі. Скульптар перадаў не проста смутак — ён перадаў безнадзейнасць. Жанчыны не плачуць, не рвуць на сабе валасы. Яны застылі ў маўчанні, якое цяжэйшае за любыя словы.

У цэнтры мемарыяла — гарызантальная скульптура мужчыны. Ён быццам вырастае з зямлі. Яго паза адначасова выражае і знямогу, і пратэст, і неўміручасць. Скульптары Аляксандр Тухто, Міхаіл Шкробат і Мікалай Бакуменка працавалі над праектам каля двух гадоў.

Далей — велізарны валун з бронзавымі лічбамі 800. Менавіта столькі чалавек — 600 беларусаў і 200 італьянцаў — знайшлі тут свой канец. Надпіс на беларускай і італьянскай мовах не пакідае сумненняў: гэта месца масавага забойства.

Бярозы, якія памятаюць

Вакол мемарыяла — бярозавая рошча. Яе высадзілі мясцовыя школьнікі ў год адкрыцця мемарыяла. Сёння гэта ўжо дарослыя дрэвы. Яны смуткуюць пад любым ветрам — летнім, восеньскім, зімовым. І кожны, хто чуе гэты шум, разумее: тут пахаваны не проста «800 чалавек». Тут пахаваны чыесьці бацькі і маці, чыесьці дзеці і ўнукі.

На тэрыторыі мемарыяла ёсць і польскі каталіцкі крыж з надпісам «Jezu, ufam Tobie» («Ісус, спадзяюся на Цябе») — яго асвяцілі ў 2012 годзе. Мемарыял стаў шматнацыянальным, як і сама трагедыя. Тут змяшаліся крыві беларусаў, італьянцаў, палякаў. І ўсіх іх аб'яднала адно: яны сталі ахвярамі вайны.

Чаму сюды варта прыехаць

Гэтыя тры месцы не даюць адказаў. Яны задаюць пытанні. Як магло такое здарыцца? Чаму мы забываем так хутка? Што мы пакінем пасля сябе?

У Докшыцкім раёне падчас вайны было спалена 97 вёсак, знішчана амаль 4000 двароў. Загінула больш за 20 тысяч чалавек — гэта амаль столькі ж, колькі жыве ва ўсім раёне сёння. Тры вёскі — Шунеўка, Азарцы, Залатухі — падзялілі лёс Хатыні: іх спалілі разам з людзьмі і не аднавілі.

Старыя яўрэйскія могілкі, мемарыял «Азарцы», мемарыял «Ходараўка» — кожнае з гэтых месцаў па-свойму расказвае пра вайну. Могілкі — пра тое, як цяжка захоўваць памяць, калі сведкаў не засталося. Азарцы — пра тое, як лёгка сцерці з твару зямлі цэлую вёску, калі лічыць людзей не людзьмі. Ходараўка — пра тое, што гора не мае нацыянальнасці, а памяць можа быць шматмоўнай.

Інфармацыя для наведвальнікаў

Яўрэйскія могілкі ў Докшыцах знаходзяцца ў цэнтральным парку горада, на вуліцы Маякоўскага. Тэрыторыя адкрыта для свабоднага наведвання. Побач — савецкі помнік ахвярам генацыду 1968 года і мемарыяльная пліта 2008 года.

Каардынаты: 54.891776, 27.767055

Мемарыял «Азарцы» размешчаны на месцы былой вёскі, прыкладна ў 6 кіламетрах ад Докшыц па дарозе ў бок Бегомля. Знак усталяваны на скрыжаванні.

Каардынаты: 54.887440, 27.756674

Мемарыяльны комплекс «Ходараўка» знаходзіцца ў 200 метрах на поўнач ад вёскі Новая (былая Лібораўшчына), побач з Параф'янава.

Каардынаты для навігатара: 54.977589, 27.589538

Па любых пытаннях адносна мемарыялаў можна звяртацца ў турыстычны інфармацыйны цэнтр Докшыцкага раёна (вул. Школьная, 19, тэлефон +375 2157 5-70-51).

Гэтыя месцы не забаўляюць. Яны прымушаюць думаць. І, магчыма, у гэтым іх галоўная каштоўнасць для тых, хто шукае сапраўдную, невыдуманую Беларусь.